Specijalci umesto bombardera: Vašington i Tel Aviv razmatraju operaciju u srcu Irana

Dok se pregovori između Vašingtona i Teherana nalaze u zastoju, a krhko primirje visi o koncu, u američkim i izraelskim bezbednosnim krugovima sve ozbiljnije se razmatra scenario koji je do pre samo nekoliko godina delovao nezamislivo - direktna specijalna operacija na teritoriji Irana sa ciljem preuzimanja iranskih zaliha visoko obogaćenog uranijuma.

Takvu mogućnost poslednjih dana indirektno su nagovestili i predsednik SAD Donald Trump i izraelski premijer Benjamin Netanyahu. Tramp je izjavio da američke snage neprekidno nadgledaju iranska nuklearna postrojenja i upozorio da će „svako ko se približi tim lokacijama biti eliminisan“, pri čemu je posebno pomenuo mogućnosti američkih svemirskih i obaveštajnih sistema. Netanjahu je, međutim, bio znatno direktniji. U intervjuu za američku televiziju CBS, na pitanje kako bi Izrael i SAD mogli da osiguraju iranski visoko obogaćeni uranijum, kratko je odgovorio: „Uđete i iznesete ga.“

Takve izjave dolaze u trenutku kada je sve jasnije da prošlogodišnji pokušaj uništenja iranskih nuklearnih zaliha iz vazduha nije dao očekivane rezultate. Tokom operacije „Midnight Hammer“ u junu 2025. godine, američka vojska je sa bombardera Northrop B-2 Spirit lansirala 14 bombi GBU-57 Massive Ordnance Penetrator na objekte Fordo i Natanz. Ipak, prema američkim obaveštajnim procenama, iranske zalihe uranijuma nisu uništene.

Procene govore da Iran trenutno raspolaže sa više od 440 kilograma uranijuma obogaćenog do 60 odsto čistoće, što predstavlja veoma mali tehnički korak do nivoa od 90 procenata potrebnog za proizvodnju nuklearnog oružja. Stručnjaci smatraju da bi takva količina, ukoliko bi bila dodatno obogaćena, mogla biti dovoljna za više od deset nuklearnih bojevih glava.

Upravo zbog toga deo američkog i izraelskog bezbednosnog establišmenta smatra da se rat sa Iranom praktično ne može završiti bez fizičkog preuzimanja ili neutralizacije tih zaliha. Međutim, scenario slanja specijalnih jedinica duboko u iransku teritoriju predstavlja jednu od najrizičnijih vojnih opcija koje se danas razmatraju u Vašingtonu.

Ipak, ideja o zapleni nuklearnog materijala iz neprijateljske ili nestabilne države nije bez istorijskog presedana. Američka vojna i obaveštajna istorija beleži više operacija čiji je cilj bio upravo preuzimanje uranijuma i nuklearne infrastrukture.

Jedan od najpoznatijih primera bila je operacija „Alsos“ tokom Drugog svetskog rata. Dok su se savezničke i sovjetske trupe približavale Berlinu, američka administracija je strahovala da bi Sovjetski Savez mogao prvi da se domogne nemačkih nuklearnih istraživanja, zaliha uranijuma i naučnika uključenih u nacistički atomski program. U okviru projekta Manhattan Project, Amerikanci su poslali specijalne timove sastavljene od naučnika, obaveštajaca i vojnika koji su zajedno sa trupama ulazili na teritoriju Nemačke.

Timovi operacije „Alsos“ uspeli su da zaplene više od 1.100 tona rude uranijuma, dokumentaciju nemačkog nuklearnog programa, kao i ključne naučnike povezane sa istraživanjima atomske bombe, među kojima je bio i fizičar Werner Heisenberg. Već godinu dana kasnije, SAD su izvele prvo uspešno testiranje atomske bombe.

Sličan model primenjen je i nakon raspada Sovjetskog Saveza. Tokom operacije „Project Sapphire“ 1994. godine, američke specijalizovane ekipe tajno su iz Kazahstana prebacile gotovo 600 kilograma visoko obogaćenog uranijuma, dovoljnog za proizvodnju više desetina nuklearnih bombi. Operacija je sprovedena u saradnji sa vlastima Kazahstana i pod nadzorom International Atomic Energy Agency.

Amerikanci su kasnije iz Libije, nakon dogovora sa režimom Moamera Gaddafija, uklonili komponente nuklearnog programa povezane sa mrežom pakistanskog naučnika Abdula Qadeera Khana. Nedavno je, uz saglasnost vlasti u Karakasu i podršku IAEA, sprovedena i operacija uklanjanja obogaćenog uranijuma iz istraživačkog reaktora u Venecueli.

Međutim, ključna razlika između svih tih operacija i potencijalnog scenarija u Iranu jeste činjenica da su u prethodnim slučajevima lokalne vlasti sarađivale sa Vašingtonom. U slučaju Irana, govorilo bi se o ulasku specijalnih jedinica u neprijateljsku državu sa snažnim vojnim kapacitetima, kompleksnim sistemom protivvazdušne odbrane i velikim brojem podzemnih nuklearnih objekata ukopanih duboko u planinskim masivima.

Zbog toga vojni analitičari upozoravaju da bi eventualna operacija mogla da preraste u dugotrajan i izuzetno opasan sukob sa nesagledivim posledicama po čitav region Bliskog istoka. Uprkos tome, činjenica da su i Tramp i Netanjahu pitanje iranskog uranijuma postavili kao centralni deo svojih ratnih ciljeva ukazuje da opcija „čizama na terenu“ više nije samo teorijska mogućnost, već scenario koji se ozbiljno razmatra u vrhu američke i izraelske strategije.